“Emakume afrikarra nahiz”, dio Cesaria Evorak. Jakina da bere ahots lodi, erakargarri eta ikaragarri tristea entzun duenarentzat. Afrika Portugaldarreko emakumea, erantsi genezake. Mindelo izeneko irla baten kolonia txiki batekoa, Cabo Verde bezala ezaguna, Senegaleko kosta parean kokatua. Hau da, Brasilera ekarritako morroien arreba kulturala. Beharbada horregatik izango da Caetano Veloso bere miresle baldintzagabea.

«Diva descalza» ezizenez ezaguna den Cesaria Evoraren musika morna deitzen da; eta haren hitzek amodioa eta distantziari buruz hitzegiten dute (zertaz hitzegin daiteke bestela irla batetan?) Musika honekin mundua liluratu du, eta 1988 urtez geroztik ia 5 milioi disko saldu…

Bere azken lanak Rogamar du izena: rogar aditzetik (otoitz egin), eta mar izenetik (itsasoa, betiko itsasoa…) dator. Disko freskoa, malenkoniatsua, itsasokoa, non Cesariak Afrikako kostaldean goxo jartzeko gonbitea egiten digun.

Hauxe da Cesaria Evoraren ekuazioa:

Lehen gaia Atlantikoko artxipelagoa da: Senegaleko itsas zabalean dauden hamar irla, Amerikarako norabidean. Badirudi bertako Sahel-klimaren idortasuna ahaztarazteko daudela itsasoaren joan-etorriak eta musikaren mugimendu kulunkaria, Afrika, Portugal, Ingalaterra, salsa, samba, quadrilleak, lunduma eta fadoa uztartzen dituen musikarena.

Bigarren gaia Lusitaniako kutsu ezabaezina duen ahotsa da, erregistro nostalgikoa eta festa uztartzen dituen abeslaria, San Juan eguneko dantzak eta inauteri paganoak berdin-berdin maite dituena.

Ekuazioak aldagaiak ere baditu… Cesariarekin, hamaika dira aldagaiak. Lehenik, konpositoreak, eta Cesariak aukeratzeko daukan gustu paregabea. São Vicente irlako Mindelo portukoek esaten dute berezko radar antzekoa daukala artistak; horrek arriskuak detektatzeko eta arrezife traidoreak ekiditeko gaitasuna ematen dio, eta onenengana bideratzen du – oraingoan, Manuel de Novas portuko pilotu ohiarengana eta Parisko musikari Teofilo Chantrerengana jo du. Azken hori erabat lotuta dago bere herriko saudadeari; hau da, Portugaleko malenkonia bereziari. Gainera, Cesariak hasiberriak ere lagundu egiten ditu… “Sortu dira, eta handitu egiten dira. Zahartzen den bakarra ni naiz”, komentatu du, brometan.
Konpositore hasiberri horietako bi barneratu ditu Rogamar diskoan. Constantino Cardoso eta Jon Luz Mindelokoak dira biak, eta talentu ukaezina dute. Ez dirudi, beraz, morna eta coladera musika estiloak soinu-globalizazioak irensteko arriskuan daudenik…

Cesariak bere paladararen arabera aukeratzen ditu konpositoreak (portugesez, “aho sabaia” eta “gustua” esan nahi du “paladar”ek). “Quel flor qu’tita murchà/Quel criançà qu’tita tchorà/Quel nuvem qu’tita passà/E sodade/E tristeza… Munda ta mudà/Ma nha estoria ta f’cà”… Teofilo Chantre eta Vitorino Chantreren Um Pincelada poesia hutsa da, eta honela itzul daiteke (nahiz eta, jatorrizko esaldien edertasuna ikusita, ez litzatekeen beharbada egokia itzultzea): “Zimeltzen ari den lorea, negarrez ari den umea, pasatzen ari den hodeia, nostalgia dira, tristura dira… Mundua aldatu egiten da, baina nire historiak jarraitu egiten du”. Nola abestu bertso horiek? Tristuraz? Inondik ere ez! Cesariak erritmoa ematen die. Rogamar diskoak ongi daki beroa hozten eta hotza berotzen.

Cesariaren ekuazioko beste aldagai bat musikariena da. Rogamar diskoan, 1999tik Cesaria laguntzen duen Fernando (Nando) Andrade piano-jotzailea entzun daiteke; horrek diskoari malenkonia tropikal alaiaren kutsua ematen dio. Horrez gain, hamabost abestietatik seitan Jacques Morelenbaum ere agertzen da. Brasilgo aparteko biolontxelo-jotzailea, arreglista eta soinu-eskultorea da, eta Caetano Veloso, Mariza eta Ryuchi Sakamotorekin batera entzun daiteke.

Gitarrak, pianoak, biolinak (kaleko biolin on, zuzen eta xumeak) eta erritmo bereziak… Antzekotasun nabarmenen atzean, milaka ezezagun daude (Cesariaren mundu propioa da). Orain Mindelon estudioa daukanez, Cesariak bertako musikariekin lan egiteko aukera du. Esaterako, diskoan, batucada taldeak entzun daitezke, hau da, São Vicente irlako perkusio taldeak, oso danbor-arrada bereziak jotzen. San Juan eguneko danborrak ere agertzen dira (udako solstizioan, ekainaren 24an, hots handiz jo ohi dituztenak); Rogamaren erritmo sinkopatuak oso era finean jotzen dituzte.

Laburbiltzeko, Cesaria Evora ezezagun ugari dituen ekuazioaren emaitza da. Sekretuak misteriotsuak diren bezala, ia bost milioi disko saldu ditu mundu osoan, nahiz eta norbaitek ospe laburra izango zuela esan zuen behin. 1988an “La Diva aux Pieds Nus” atera zuenetik (Oinutsetako Diva) eta mendebaldeko merkatuan sartu zenetik, Cesariak berak zera dio: “betebehar guztiak konplitu ditut…” Erabat bete dituela gehitu genezake, eta bere biziaren nagusi bakarra izanez, gainera.